Osmanlı'da Celali İsyanları ilk olarak Bozok'lu (Yozgat) Şeyh Celal tarafından 1519′da başlatılmıştır. Tokat yöresinde başlayan Şeyh Celal ayaklanmasını Alevi Türkmenlerden de destek görmüştür. Celali İsyanları, Osmanlı Devleti'nin Anadolu'da karşılaştığı en uzun isyanlar silsilesidir. Ayaklanmalar aynı yıl bastırılmıştır.
 |
| Osmanlı Celali ayaklanması temsili minyatür |
1. Celali İsyanları İlk Ne Zaman Başlamıştır?
Celali İsyanları ilk olarak 1519 yılında başlamıştır. Ancak asıl büyük ve yaygın dönemini 16. yüzyılın sonlarında, özellikle 1590'lardan sonra yaşamıştır. Bu isyanlar tek bir olay değil, yaklaşık 1590'dan 1610'a kadar süren ve daha sonra aralıklarla 17. yüzyıl boyunca devam etmiştir.
İlk isyan ile sonraki isyanlar arasında nitelik farkı vardır. 1519'daki ilk isyan dini-mesihi bir karakter taşırken, 1590 sonrası isyanlar sosyal ve ekonomik bozulmadan kaynaklanmıştır.
2. Celali Ayaklanmasını Kim Başlatmıştır?
İsyanlara adını veren kişi Bozoklu Celal'dir.
Bozoklu Celal, Yavuz Sultan Selim döneminde 1519'da Tokat ve çevresinde isyan başlatmış bir şeyhtir. Kendisinin Mehdi olduğunu iddia ederek etrafına kalabalık toplamıştır. Osmanlı yönetimi bu isyanı bastırsa da, ondan sonra Anadolu'da çıkan benzer tüm halk isyanlarına, onun adından dolayı "Celali" denilmeye başlanmıştır.
Yani isme kaynaklık eden Bozoklu Celal'dir, fakat 17. yüzyıldaki büyük Celali hareketlerinin liderleri farklı kişilerdir: Karayazıcı, Deli Hasan, Kalenderoğlu, Canbulatoğlu gibi eski sipahi ve sekban liderleridir.
3. Celali Ayaklanması Nerede Başlamıştır?
İlk Celali İsyanı, 1519 yılında Orta Anadolu'da, Tokat - Bozok (bugünkü Yozgat) bölgesinde başlamıştır.
Daha sonraki büyük Celali isyanlarının merkezi ise daha çok Doğu ve Güneydoğu Anadolu olmuştur. Karayazıcı İsyanı 1598'de Urfa'da başlamış, oradan Sivas, Malatya, Kayseri ve tüm İç Anadolu'ya yayılmıştır. Genel olarak bakıldığında isyanların coğrafyası, tımar sisteminin bozulduğu ve medrese öğrencileri ile işsiz levendlerin yoğun olduğu Anadolu eyaletleridir.
4. Celali İsyanlarının Nedenleri Nelerdir?
- Ekonomik Bozulma ve Ağır Vergiler: Avusturya ve İran ile yapılan savaşların çok uzun sürmesi nedeniyle devletin hazine ihtiyacı artmış, halka ağır ve yeni vergiler yüklenmiştir.
- Tımar Sisteminin Çökmesi: Toprakların hak etmeyen kişilere rüşvet ve iltimasla dağıtılması sonucu dirliklerini kaybeden sipahiler geçim sıkıntısına düşmüştür.
- Merkezi Otoritenin Zayıflaması: Taşrada görev yapan sancakbeyi, kadı ve vergi memurlarının halka haksız ve adaletsiz davranması, rüşvetin yaygınlaşması.
- Nüfus Artışı ve İşsizlik: Anadolu'daki hızlı nüfus artışına karşılık istihdam yaratılamaması, genç nüfusun işsiz kalması.
- İklim Krizi ve Kıtlık: Dönem dönem yaşanan şiddetli kuraklıklar nedeniyle tarımsal üretimin durma noktasına gelmesi.
5. Celali İsyanlarına Kimler Destek Vermiştir?
- Tımarı elinden alınan sipahiler: Tımar sisteminin bozulmasıyla dirlikleri ellerinden alınan eski askerler isyanların çekirdeğini oluşturdu.
- İşsiz kalan Sekban ve Levendler: Savaş dönemlerinde orduya alınan ancak barış zamanı işsiz kalan tüfekli taşra askerleri geçinebilmek için dağa çıkarak Celalilere katıldılar.
- Toprağını terk eden köylüler (Çiftbozanlar): Ağır vergileri ve eşkıya baskıları yüzünden toprağını ekemez hale gelen ve can güvenliği arayan köylüler isyancı gruplara sığındı.
- Suhteler (Medrese Öğrencileri): Gelecek kaygısı yaşayan, mezun olduktan sonra iş bulamayan ve ekonomik olarak zor durumda olan medrese öğrencileri de isyan dalgasına destek verdi.
6. Devlet Bu İsyanları Nasıl Bastırmıştır?
Osmanlı Devleti ilk başlarda "Celaliyi Celaliye kırdırma" politikası izlemiş, bir isyancıyı affedip beylerbeyi yaparak diğer isyancıların üzerine göndermiştir. Bu yöntem işe yaramayınca askeri güç ve şiddet yoluyla bastırma yoluna gitmiştir.
İsyanların bastırılmasında en önemli figür Sadrazam Kuyucu Murat Paşa olmuştur. 17. yüzyılın hemen başında (1606-1611) Anadolu'da çok sert tedbirler almış, on binlerce isyancıyı ve onlara destek verenleri cezalandırarak kuyulara gömdürmüştür. Bu acımasız önlemlerle devlet otoritesi geçici de olsa yeniden sağlamıştır.
7. Celali İsyanlarının Sonuçları Neler Olmuştur?
- Büyük Kaçgun ve Celali Fatihası: Anadolu'da can ve mal güvenliği kalmayan halk, köylerini tamamen terk ederek büyük şehirlere ya da surlarla çevrili kalelere göç etmiştir. Bu kitlesel göç dalgasına tarihte "Büyük Kaçgun" ve halk arasında "Celali Fatihası" denir.
- Ekonomi ve Tarımın Çökmesi: Köylü toprağı bırakıp kaçtığı için tarımsal üretim durmuş, şehirlerde çok büyük kıtlık, açlık ve hayat pahalılığı baş göstermiştir. Devletin vergi gelirleri ciddi oranda azalmıştır. Boş kalan topraklar nedeniyle Tımar sisteminden İltizam sistemine geçiş hızlanmış ve ileride Ayanlık sisteminin temelleri atılmıştır.
- Merkezi Otoritenin Sarsılması: Anadolu'da asayiş tamamen yok olmuş, halkın devlete olan güveni zedelenmiştir.
- Dış Savaşlarda Başarısızlık: Osmanlı Devleti iç isyanlarla uğraşmaktan ötürü aynı dönemde savaştığı Avusturya ve Safevi (İran) cephelerine tam odaklanamamış, bu da askeri başarısızlıklara ve toprak kayıplarına yol açmıştır.
Kaynak: Halil İnalcık - Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ ve Mustafa Akdağ - Türk Halkının Dirlik ve Düzenlik Kavgası (Celali İsyanları)